آويخت . . . » ، و يا از ديوان خواجهء شيراز « 1 » تفؤّل مىزد « 2 » : چون نيست نقش دوران در هيچ حال ثابت * حافظ مكن شكايت تا مَى خوريم حالى « 3 » 39 - [ ص 77 سطر 6 ( و قدما قيل الخ ) اگرچه طرح اين مطلب ربطى بمتن كتاب و حواشى آن ندارد امّا در باب اعراب آن‌كه شايد براى عده‌اى از ارباب مطالعه روشن و مفهوم نباشد عرض ميكنم كه ( قدما ) اسم مصدر است از ( قدم ) و چون اسم زمان استعمال مىشود بمناسبت ظرفيت منصوب ميگردد ( از افادات استاد فقيد مرحوم احمد بهمنيار اعلى اللّه مقامه ) . ] اين بنده چنين مىپندارد كه مراد آن معلّم فاضل از [ طرح اين مطلب ] ، كه خود از سر انصاف اقرار داده‌اند : [ ربطى بمتن كتاب و حواشى آن ندارد ] ، بيشتر گزارد حقّى بوده است نسبت به افادات ادبى استاد بزرگوار دانشمند خود ، مرحوم احمد بهمنيار ، تا شرح و بيان نكته‌اى نحوى ، و كدام مقام براى اداى حقّى چنين مناسب‌تر از اينجا ؟ ! مگرنه دير است تا اين مصراع خواجهء شيراز - كه خود إرسال المثلى است بديع و عبرت‌انگيز - در زبان فارسى شايع است كه : « هر سخن وقتى و هرنكته مكانى دارد » ! 40 - [ ص 88 سطر 6 ( تمّج « 4 » نجيعا فى المكرّ ذوائبه ) در مورد اين مصراع كه در حواشى بمعنى آن پرداخته‌اند اضافه ميكنم كه ذؤابه هم بمعنى ناصيه ميآيد و هم بمعنى قسمتى از كفش كه به زمين مىچسبد گويند ( بأىّ مكان لم اجرّ ذؤابتى ) « 5 » . ] در باب اين افادهء لغوى بايد يادآور شود كه : « نكته‌اى هرگز نشد فوت از دل داناى او » ! ، مصراعى عربى در حشو عبارتى فارسى بر سبيل تمثّل مذكور افتاده ، و در حواشى و تعليقات كتاب ، صفحهء 302 ، نيز به‌معنى آن اشارت رفته است ، آيا اگر

--> ( 1 ) - مصحح مرحوم قزوينى ، صفحهء 324 . ( 2 ) - رجوع شود به : كليله و دمنه ، مصحح استاد مجتبى مينوى ، فهرست لغات ، صفحهء 433 . ( 3 ) - اين كلمه گاه نيز در معنى وصفى استعمال مىشود . رجوع شود به : كليله و دمنه ، صفحهء 172 سطر 7 - 9 ، و نفثة المصدور ، صفحهء 16 سطر 3 . ( 4 ) - چنين است در اصل مقاله ، به ضم تاء و تشديد ميم ، به‌جاى فتح تاء و ضم ميم و ضم جيم مشدد ، و به ظاهر غلط مطبعى است . ( 5 ) - اين عبارت موزون ، مغير و محرف مصراعى است از متنبى ، كه تمامت بيت در ديوان وى چنين آمده است : بأى بلاد لم أجر ذؤابتى * و أى مكان لم تطأه ركائبى شرح عبد الرحمن البرقوقى ، جلد 1 صفحهء 175 ، و شرح التبيان ، جلد 1 ، صفحهء 110 ( با ؟ ؟ ؟